HISTORIA: Naukowcy związani z Kamienną Górą – odkrywcy, badacze i popularyzatorzy wiedzy
W dziejach Kamiennej Góry (niem. Landeshut) zapisało się wiele interesujących postaci ze świata nauki. W ramach wykładu podczas XXXVII Biesiady Przewodnickiej 16 października 2026 roku przedstawiłem sylwetki wybranych uczonych związanych z naszym miastem, reprezentujących nauki ścisłe, przyrodnicze i humanistyczne. Byli wśród nich wybitni badacze, odkrywcy i autorzy publikacji, których praca przyczyniła się do rozwoju nauki oraz upowszechniania wiedzy. Niektórzy zdobyli międzynarodowe uznanie i najwyższe wyróżnienia, inni z czasem niemal całkowicie zniknęli z pamięci historycznej. Zgodnie z obietnicą, treść mojej prezentacji publikuję również na blogu Kamienna Góra na 102!
.png)
Wśród najbardziej rozpoznawalnych postaci kamiennogórskiej nauki znajduje się prof. Viktor Hamburger, który otarł się o Nagrodę Nobla. W 1986 roku przyznano ją za odkrycie czynnika wzrostu nerwów, którego współodkrywcą był Hamburger. Jeszcze przed II wojną światową znaczącą karierę naukową zrobił prof. Bernhard Nocht, nominowany do Nagrody Nobla i członek prestiżowej Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina. Szczególne miejsce w historii zajmuje także prof. Walter Arndt, ceniony na arenie międzynarodowej zoolog, zamordowany przez nazistów za krytykę totalitarnych rządów państwa hitlerowskiego. Odmienny los spotkał wielu uczonych związanych z Kamienną Górą w XVII i XVIII wieku. Ich nazwiska i dokonania popadły w zapomnienie między innymi dlatego, że wraz z rozwojem nauki dawne ustalenia traciły na aktualności. Nie oznacza to jednak, że ich dorobek nie zasługuje na uwagę. Nauka jest procesem, w którym kolejne odkrycia wyrastają z wcześniejszych doświadczeń, obserwacji i prób zrozumienia świata. Dobrym przykładem jest kamiennogórski aptekarz Chrostophe Vielheuer, który 350 lat temu opublikował popularnonaukowe kompendium farmakologiczne adresowane do „miłośników medykamentów”. Jego działalność wpisywała się w ważny nurt upowszechniania wiedzy i udostępniania jej odbiorcom spoza wąskiego kręgu specjalistów, czyli w tzw. demokratyzację wiedzy. Podobną rolę odegrał pod koniec XVIII wieku zegarmistrz Friedrich August Schmidt. Dzięki pionierskim publikacjom wypełniał lukę wydawniczą w zakresie wiedzy o mierzeniu czasu i konstrukcji zegarów.
Przywołanie sylwetek kamiennogórskich uczonych, pionierów i popularyzatorów pozwala lepiej zrozumieć złożone dzieje nauki oraz jej związki z edukacją i powszechnym kształceniem. Ich dorobek pokazuje, że rozwój wiedzy nie ogranicza się do przełomowych odkryć i formułowania praw opisujących przyrodę. Równie ważne jest przekazywanie wiedzy, objaśnianie jej znaczenia i udostępnianie jej kolejnym pokoleniom. Badacze związani z Kamienną Górą uczestniczyli w tym procesie na różne sposoby: jedni poszerzali granice poznania, inni przybliżali osiągnięcia nauki czytelnikom, dla których na co dzień pozostawały one niedostępne.
Pamięć o nich jest nie tylko formą uznania dla ich pracy, lecz także przypomnieniem, że nauka rozwija się dzięki wysiłkowi wielu pokoleń, a jej historia składa się zarówno z głośnych sukcesów, jak i z osiągnięć, o których warto ponownie opowiedzieć.
Christoph Vielheuer
(ok. 1623 ? - 1684 w Kamiennej Górze)
Aptekarz miejski w latach 1664-1684, pionier popularyzacji wiedzy farmaceutycznej
W 1676 roku wydał pionierski podręcznik popularyzujący wiedzę o składnikach specyfików aptekarskich, ich pochodzeniu i właściwościach. Była to erudycyjna publikacja, pierwsza tego typu wydana na Śląsku i w Niemczech w języku mówionym, przeznaczona dla zwykłego czytelnika. Jej tytuł brzmiał: „Gründliche Beschreibung fremder Materialien und Specereyen Ursprung [...]” (Gruntowny opis rzadkich substancji i przypraw. Proweniencja, wzrost, pochodzenie i ich natura i właściwości […]). Książka zawiera unikatowy opis czekolady, uważany za pierwszy niemieckojęzyczny opis tego produktu w dziejach literatury.
O książce Vielheuera pisałem na blogu: >> TUTAJ.
.jpg)
.jpg)
****
Karl Gottlob Kesler
(1715 w Kamiennej Górze - po 1753)
Lekarz, badacz fizjologii
Był pionierem badań nad impulsami elektrycznymi w układzie nerwowym człowieka. Wydał m.in. „De motu materiæ electricæ…” oraz „Die Bewegung Der Electrischen Materie als die wirckende Ursache der Bewegungen und Empfindungen im lebenden Cörper" (Ruch materii elektrycznej jako aktywna przyczyna ruchów i odczuć w organizmie żywym) (1748). Publikował również podręczniki medyczne, w tym „Medicinischer Entwurff von den Kranckheiten des menschlichen Corpers derselben Curen nebst einem An hange von kalten und warmen Waffer vom Purgieren und Aderlassen” (Medyczny zarys chorób ciała ludzkiego i sposobów ich leczenia, wraz z dodatkiem na temat zimnej i ciepłej wody, środków przeczyszczających oraz upuszczania krwi), wydany w Kamiennej Górze w 1744 roku, oraz „Kurtzer Innhalt der gesammten Hebammen-Kunst: Nebst nöthigem Unterricht wie sich eine Bade-Mutter vor, in, und nach der Geburth zu verhalten hat” (Krótki zarys sztuki położniczej : wraz z niezbędnymi wskazówkami, jak położna powinna postępować przed porodem, w jego trakcie oraz po nim).
****
Karl Gottlieb Stumpf
(1728 w Kamiennej Górze - po 1802 w Ziębicach)
Lekarz, pionier naukowego podejścia do higieny jamy ustnej
Był pionierem nowoczesnej stomatologii. Jego rozprawa doktorska „De Cura Dentium…” z 1752 roku, jedna z pierwszych prac naukowych tego rodzaju, zwracała uwagę na szerokie ujęcie higieny jamy ustnej oraz związki między dietą a próchnicą. W jednym z rozdziałów opisał konieczność unikania cukru, który pojawił się w diecie od XVI wieku: „należy powstrzymać się od używania cukru, w przeciwnym razie zęby poczernieją, a infekcja próchnicowa uszkodzi ząb”. W kolejnym rozdziale sugerował stosowanie środka do czyszczenia zębów w celu usunięcia kamienia nazębnego. Pracował jako lekarz w Kamiennej Górze, a następnie w Ziębicach, gdzie w 1802 roku uroczyście świętował 50-lecie doktoratu.
.jpg)
****
Friedrich August Schmidt
Wydał broszurę „Belehrungen für diejenigen welche Taschenuhren tragen In Absicht ihrer Beschaffenheit Beurtheilung Kauf fens Ausbesserung und Verhaltung Nebst einem Anhang über Wande und Tischuhren Nicht für Künstler und Uhrmacher sondern fürs Publikum” („Instrukcja dla osób noszących zegarki kieszonkowe: dotycząca ich natury, oceny, zakupu, naprawy i konserwacji, z dodatkiem dotyczącym zegarów ściennych i stołowych. Nie dla artystów i zegarmistrzów, lecz dla ogółu społeczeństwa”). Następnie, w 1797 roku, opublikował książkę „Beitrag zur Zeitmeßkunst für Freunde und Liebhaber von aller Art” („Wkład w sztukę pomiaru czasu dla przyjaciół i pasjonatów wszelkiej maści”). To blisko 300-stronicowe kompendium wiedzy o historii mierzenia czasu, różnych typach zegarów oraz ich tworzeniu, zakupie, użytkowaniu, konserwacji i naprawie. Dzięki tej publikacji autor z Kamiennej Góry zapisał się w dziejach zegarmistrzostwa.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
****
Heinrich Adamy
Do jego dorobku należą trzy podręczniki geografii Śląska: „Schlesien, nach seinen physischen, topographischen und statistischen Verhältnissen” (1880), „Bilder aus der Heimatkunde der Provinz Schlesien” (1883) i „Geographie von Schlesien für den Elementarunterricht” (1884). Opisał również nazwy miejscowości na Śląsku w publikacji „Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit” (Śląskie nazwy miejscowe, ich pochodzenie i znaczenie. Obraz z przeszłości).
Bernhard Nocht
Zajmował się medycyną tropikalną. Jego imię nosi do dziś prestiżowa instytucja Bernhard-Nocht-Institut für Tropenmedizin w Hamburgu, której był dyrektorem w latach 1900-1930. Przez trzy lata współpracował z Robertem Kochem. W 1932 roku został członkiem Akademii Przyrodniczej Leopoldina, najstarszej działającej organizacji naukowej na świecie. W tym samym gronie znaleźli się m.in. Albert Einstein, Niels Bohr i Maria Skłodowska. W 1933 roku Nocht został nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny za wkład w badania nad malarią.
Karl Georg Wendriner
W 1909 roku obronił doktorat „Der Einfluss von Goethes Wilhelm Meister auf das Drama der Romantiker”, poświęcony dziełu Goethego „Lata nauki Wilhelma Meistra”. Inną jego pracą była „Die Faustdichtung vor, Neben und Nach Goethe”, dotycząca wpływu „Fausta” na literaturę. Był autorem naukowych wydań dzieł Goethego w cenionej serii wydawniczej „Goethe-Bibliothek”. Zmarł na emigracji; był wykładowcą Columbia University.
Walther Arndt
Był wybitnym lekarzem i zoologiem związanym z Berlinem. Należał do Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej i pracował m.in. w Muzeum Zoologicznym Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma w Berlinie. Był autorem licznych prac naukowych i artykułów publikowanych w prasie naukowej. Napisał rozdział poświęcony światu zwierząt w monografii Ziemi Kamiennogórskiej „Heimatbuch des Kreises Landeshut” z 1929 roku. Za krytyczne uwagi wobec nazizmu został uwięziony w 1944 roku i skazany na śmierć.
****
Viktor Hamburger
(1900 w Kamiennej Górze - 2001 w St. Louis USA)
Embriolog, współodkrywca czynnika wzrostu nerwów
Był wybitnym biologiem rozwojowym i pionierem neuroembriologii. Jego praca nad identyfikacją czynnika wzrostu nerwów miała ogromne znaczenie. Rita Levi-Montalcini i Stanley Cohen otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny w 1986 roku za odkrycie NGF w laboratorium Hamburgera w latach 50. XX wieku. Wielu komentatorów uznało, że wkład Hamburgera został niesłusznie pominięty przy przyznawaniu Nagrody Nobla. W 1983 roku Hamburger otrzymał prestiżową Nagrodę Gross-Horwitz, a w 1989 roku — Narodowy Medal Nauki z rąk prezydenta USA. Był doktorem honoris causa kilku uczelni na świecie. Jego imieniem nazwano nagrodę Viktor Hamburger Outstanding Educator Prize.
Zapraszam do mojego artykułu: >> TUTAJ.
****
Gabrielle Donnay z domu Hamburger
(1920 w Kamiennej Górze – 1987 w Montrealu)
Krystalografka i historyczka nauki
Uzyskała tytuł doktora na prestiżowej uczelni technicznej MIT. Pracowała w Laboratorium Geofizycznym w Carnegie Institution w Waszyngtonie. Była profesorem krystalografii na Uniwersytecie McGilla w Montrealu. Na jej cześć nazwano minerał gaidonnayite. O jej dokonaniach świadczy m.in. artykuł „Three women from our past who paved the way for women in science today” (Trzy kobiety z naszej przeszłości, które utorowały drogę kobietom w dzisiejszej nauce), opublikowany w „Carnegie Science” w 2021 roku. Wspomniano w nim, że Gabrielle była „pierwszą kobietą, która otrzymała tytuł doktora w dziedzinie krystalografii rentgenowskiej” oraz „została pierwszą kobietą-naukowcem w Geophysical Laboratory w Waszyngtonie”. Była kuzynką Viktora Hamburgera.
opr. RG / Kamienna Góra na 102!
