Dlaczego kamiennogórzanin nie dostał Nagrody Nobla w 1986 roku? O kontrowersyjnej decyzji Komitetu względem Viktora Hamburgera (1900–2001)
W 1986 roku doszło do głośnego zgrzytu w świecie nauki. Pisały o tym media, a sprawa odbiła się nawet decyzjami na najwyższym szczeblu. Urodzony w Landeshut (obecnie Kamienna Góra), uznany na arenie międzynarodowej naukowiec NIE DOSTAŁ Nagrody Nobla za odkrycie, którego był współautorem. Nagrodą podzieliło się dwoje badaczy, których sam zaprosił do swojego laboratorium… Na ten temat powstały artykuły i analizy. Przypominam o tym w 40. rocznicę tej zaskakującej sytuacji.
Z Landeshut do Stanów Zjednoczonych
Viktor Hamburger pochodził z rodziny fabrykantów. Jego ojciec był szefem jednej z największych tkalni mechanicznych, a także radnym miejskim. Rodzina mieszkała w pięknej willi – obecnie jest to siedziba Powiatowego Centrum Edukacji w Kamiennej Górze. Viktor Hamburger, z uwagi na żydowskie korzenie (rodzina dokonała konwersji na wyznanie ewangelickie), emigrował w latach 30. XX wieku do USA, gdzie rozwinął karierę. Tuż przed emigracją, w rodzinnym mieście, zapisał się w dziedzinie nauki jako autor rozdziału o geologii Ziemi Kamiennogórskiej w monografii „Heimatbuch des Kreises Landeshut”. Był laureatem licznych nagród, odznaczeń i wyróżnień, autorem prac naukowych.
zdjęcie otrzymałem z USA z rodzinnego albumu, od córki prof. Viktora Hamburgera - prof. Doris Sloan
zdjęcie otrzymałem z USA z rodzinnego albumu, od córki prof. Viktora Hamburgera - prof. Doris Sloan
Pominięty przy Nagrodzie Nobla
Wybitny embriolog prof. Viktor Hamburger został pominięty przy przyznaniu Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1986 roku. Decyzja ta okazała się jednym z najbardziej dyskutowanych przypadków pominięcia w historii tego naukowego wyróżnienia. Nagrodę przyznano wówczas jego bliskim współpracownikom – Ricie Levi-Montalcini i Stanleyowi Cohenowi. Komitet uhonorował ich wkład za przełomowe odkrycia dotyczące czynników wzrostu, a konkretnie czynnika wzrostu nerwów (NGF). Problem w tym, że Hamburger był współodkrywcą i inicjatorem badań… Doskonale świadczyć o tym może fakt, że cała trójka: Hamburger, Cohen i Levi-Montalcini, trzy lata wcześniej, w 1983 roku, otrzymała prestiżową nagrodę Louisa Gross Horwitz Prize. Ta nagroda uważana jest za… zapowiedź Nobla. Wystarczy spojrzeć na statystyki. 55 (47%) ze 117 laureatów otrzymało później Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny (44) lub chemii (11). W latach 80. nagrodę Louisa Gross Horwitz Prize otrzymało 18 naukowców, z czego 15 dostało później Nagrodę Nobla. Hamburger znalazł się w gronie zaledwie 3, którzy tego zaszczytu nie dostąpili. Jako ciekawostkę na marginesie można dodać, że w 1987 roku nagrodę Louisa Gross Horwitz Prize otrzymał Günter Blobel, również pochodzący z Dolnego Śląska.
Najważniejsze prace dotyczące NGF
Spójrzmy na bibliografię najważniejszych prac naukowych dotyczących czynnika wzrostu nerwów, opublikowanych przed 1986 rokiem:
- LEVI-MONTALCINI, R, HAMBURGER V. "Selective growth stimulating effects of mouse sarcoma on the sensory and sympathetic nervous system of the chick embryo" w: "Journal of Experimental Zoology" (1951)
- LEVI-MONTALCINI R, MEYER H, HAMBURGER V "In vitro experiments on the effects of mouse sarcomas 180 and 37 on the spinal and sympathetic ganglia of the chick embryo" w: "Cancer Research" (1954)
- COHEN S, LEVI-MONTALCINI R, HAMBURGER V "A Nerve Growth-Stimulating Factor Isolated from Sarcomas 37 and 180" w: "Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America" (1954)
- BRUNSO-BECHTOLD JK, HAMBURGER V. „Retrograde transport of nerve growth factor in chicken embryo" w: "Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America" (1979)
Nic zatem dziwnego, że ominięcie prof. Hamburgera wywołało kontrowersje. Wkład naukowy tego badacza, pochodzącego z Landeshut, był oczywisty. Nie było też przeszkód regulaminowych – Komitet Noblowski może podzielić nagrodę między maksymalnie trzy osoby. Brak Nobla zadośćuczyniono w USA, przyznając prof. Hamburgerowi w 1989 roku Narodowy Medal Nauki z rąk prezydenta USA.
Głosy z Gali Noblowskiej
Warto też wspomnieć o samej gali wręczenia nagród w 1986 roku. Laureaci mieli wówczas swoje odczyty. Bardzo znamienna jest treść tego, co napisała prof. Levi-Montalcini:
„[…] Niniejszy artykuł dedykuję Viktorowi Hamburgerowi, który wspierał te poszukiwania i brał w nich udział, a któremu jestem dozgonnie wdzięczna za bezcenne wskazówki i okazaną życzliwość. Bez niego czynnik wzrostu nerwów (NGF) nigdy nie stałby się przedmiotem naszego zainteresowania” - za: „THE NERVE GROWTH FACTOR: THIRTY-FIVE YEARS LATER” Nobel lecture - RITA LEVI-MONTALCINI (https://www.nobelprize.org)
W przemowie laureatki nazwisko prof. Hamburgera pada… kilkanaście razy – w tym w przypisach.
Mniej wylewny był prof. Cohen:
„Moje własne prace badawcze w tej dziedzinie na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat koncentrowały się na zrozumieniu – na poziomie biochemicznym – dwóch obserwacji biologicznych, z których obie zostały po raz pierwszy poczynione w Katedrze Zoologii Uniwersytetu Waszyngtońskiego, kierowanej przez dr. Viktora Hamburgera” - za: „EPIDERMAL GROWTH FACTOR” (https://www.nobelprize.org).
Dlaczego Viktor Hamburger nie dostał Nobla?
Zatem, dlaczego Viktor Hamburger nie dostał Nagrody Nobla? Czy w ogóle został nominowany? Tego jeszcze nie wiadomo. Nominacje i decyzje komisji są utajniane na 50 lat. Czy już na etapie nominacji zadziałały negatywne „czynniki ludzkie”? Faktem jest, że decyzja Komitetu względem dokonań naukowca z Kamiennej Góry odbiła się szerokim echem. Jeszcze w 2016 roku powstała praca pod tytułem „The failed attribution of the Nobel Prize for Medicine or Physiology to Viktor Hamburger for the discovery of Nerve Growth Factor” autorstwa prof. Domenico Ribattiego.
zdjęcie otrzymałem z USA z rodzinnego albumu, od córki prof. Viktora Hamburgera - prof. Doris Sloan
Kamienna Góra blisko Nobla
Dziś możemy być jedynie pewni, że Kamienna Góra była naprawdę blisko posiadania własnego noblisty. Ale… nic straconego – trzymam kciuki za żyjących naukowców i ich prace! Jeszcze możemy mieć swojego noblistę!
