Zabytki liczą nam czas – stare zegary wieżowe w Kamiennej Górze
Na wieży kościoła św. ap. Piotra i Pawła oraz na wieży ratusza w Kamiennej Górze znajdują się działające zegary mechaniczne z przełomu XIX i XX wieku. Te zabytki techniki wciąż odmierzają godziny i minuty, przypominając o dawnych umiejętnościach zegarmistrzowskich i tradycji publicznego mierzenia czasu. Warto zwrócić uwagę na te niezwykłe pamiątki przeszłości. Niewiele rzeczy łączy historię z teraźniejszością tak namacalnie jak zegar, który od ponad stu lat odmierza kolejne chwile, a swoim biciem obwieszcza upływ czasu.
Zegar na wieży kościoła św. ap. Piotra i Pawła
Zegar na wieży najstarszego kościoła w mieście nie tylko pokazuje godzinę na cztery strony świata za pomocą czterech tarcz, ale również obwieszcza upływ czasu biciem dzwonów. Każdy kwadrans i każda pełna godzina mają własny dźwięk oraz określoną liczbę powtórzeń. Mechanizm zegarowy stanowi więc nie tylko świadectwo dawnej techniki, lecz także część dźwiękowego krajobrazu Kamiennej Góry.
Zegar został wyprodukowany przez niezwykle interesującą firmę – Bernhard Zachariä GmbH w Lipsku, uznawaną za najstarszą działającą fabrykę zegarów wieżowych w Niemczech. Jej historia sięga 1808 roku, kiedy Christian Friedrich Zachariä założył przedsiębiorstwo zajmujące się początkowo produkcją mniejszych zegarów. Rozwój firmy nabrał tempa, gdy na jej czele stanął syn założyciela, Bernhard Zachariä. Wówczas rozpoczęto również produkcję zegarów wieżowych. Mechanizmy, tarcze i wskazówki wykonywano ręcznie, a przedsiębiorstwo zyskało renomę w Saksonii, stając się dostawcą dla Królewskiego Dworu Saksońskiego. Z czasem firma zdobyła również międzynarodowe uznanie. Pod koniec XIX wieku jej odbiorcy znajdowali się w wielu krajach Europy. Według opracowań do 1897 roku przedsiębiorstwo dostarczyło już ponad 3000 zegarów wieżowych.
Mechanizm znajdujący się na wieży kamiennogórskiego kościoła nosi numer katalogowy 4191. Wskazuje to, że powstał na przełomie XIX i XX wieku. Jest połączony z czterema tarczami, a oprócz wskazywania godziny odpowiada za wybijanie kwadransów i pełnych godzin. Zegar przeszedł konserwację. Przy odpowiedniej opiece i regularnym nakręcaniu może służyć jeszcze przez wiele lat, pozostając żywym świadectwem kunsztu dawnych konstruktorów.
Ratuszowy zegar firmy Eppnera
Drugi z kamiennogórskich zegarów wieżowych znajduje się na ratuszu. Został wyprodukowany przez firmę Eppnera ze Srebrnej Góry w 1905 roku.
Przedsiębiorstwo należało do renomowanych producentów zegarów wieżowych na Dolnym Śląsku. Jego założycielem był Edward Eppner (1812–1887). Firma początkowo działała we Wleniu, a w 1869 roku przeniosła się do Srebrnej Góry, gdzie rozwinęła działalność jako Albert Eppner & Co. Zakłady produkowały zegary aż do II wojny światowej, pozostawiając po sobie liczne świadectwa dawnej kultury technicznej regionu.
Kamiennogórski zegar nosi numer katalogowy 1492. Jego tarcza jest skierowana w stronę Placu Grunwaldzkiego. Podobnie jak zegar kościelny, przeszedł konserwację i nadal stanowi element historycznego wyposażenia miejskiej zabudowy.
Mechanizmy ukryte przed naszym wzrokiem
Oba zegary są interesującymi zabytkami techniki, choć ich najważniejsza część – mechanizm – pozostaje niewidoczna dla większości mieszkańców i osób odwiedzających miasto. Na co dzień dostrzegamy przede wszystkim efekt jego pracy: wskazówki przesuwające się po tarczach, a w przypadku zegara kościelnego także słyszymy bicie dzwonów. Za tym pozornie prostym działaniem kryje się jednak skomplikowana konstrukcja, która wymagała precyzji wykonania, wiedzy technicznej i regularnej konserwacji. Zachowanie tych urządzeń to nie tylko troska o sprawność zegarów, ale również ochrona materialnego dziedzictwa przeszłości.
Tradycja zegarów wieżowych sięga średniowiecza, kiedy coraz dokładniejsze mierzenie czasu stawało się istotną częścią życia mieszkańców. Zegary umieszczano na prestiżowych budowlach, między innymi kościołach i ratuszach. Służyły jako dobro publiczne – pozwalały orientować się w porze dnia bez konieczności posiadania własnego czasomierza – a jednocześnie podkreślały znaczenie parafii i władz miejskich.
Dziś zegary wieżowe nie są już niezbędne do codziennego funkcjonowania miasta. Ich obecność ma jednak szczególną wartość. Stanowią charakterystyczny element krajobrazu kulturowego, świadectwo historii techniki i przypomnienie o dawnych sposobach organizowania życia społecznego.
opr. RG / Kamienna Góra na 102!
