6 niezwykłych nauczycieli w historii Kamiennej Góry / Landeshut
Choć Dzień Edukacji Narodowej w Polsce przypada 14 października, Światowy Dzień Nauczyciela obchodzony jest już 5 października. Z tej okazji postanowiłem przypomnieć sylwetki sześciu interesujących pedagogów związanych z historią Kamiennej Góry – dawnego Landeshut. Niektórzy z nich urodzili się w naszym mieście, inni przybyli tu, aby nauczać. Byli nauczycielami, dyrektorami szkół, pedagogami i naukowcami. Prowadzili działalność edukacyjną, ale także publikowali prace z zakresu historii, geografii, przyrodoznawstwa, językoznawstwa czy pedagogiki.
Zaczynam od prof. Christiana Ludovici, urodzonego w 1663 roku w Landeshut, który uczył w jednej z najsłynniejszych szkół Niemiec razem z Janem Sebastianem Bachem. Kończę zaś na prof. Viktorze Hamburgerze, urodzonym w Landeshut w 1900 roku, którego późniejsza działalność naukowa związana była m.in. ze współpracą z laureatką Nagrody Nobla.
1. Christian Ludovici (1663–1732)
Christian Ludovici urodził się w Landeshut w 1663 roku. Kształcił się we Wrocławiu i Lipsku. Po uzyskaniu doktoratu początkowo zajmował się prywatnym nauczaniem w domach lipskich patrycjuszy, następnie związał się z uniwersytetem oraz szkołami w Lipsku.
W 1697 roku otrzymał stanowisko korektora w słynnej Szkole św. Tomasza (Thomasschule), a wkrótce potem został również wykładowcą w Collegium Beatae Mariae Virginis.
W 1723 roku został bezpośrednim przełożonym Jana Sebastiana Bacha, który objął wówczas stanowisko kantora w Szkole św. Tomasza. Tym samym kamiennogórzanin znalazł się w gronie osób współpracujących zawodowo z jednym z najwybitniejszych kompozytorów w historii muzyki.
Ludovici był również autorem prac naukowych. Wśród jego opublikowanych dzieł znajduje się trzynaście rozpraw, wszystkie napisane po łacinie. Były wśród nich m.in. podręcznik logiki oraz studia dotyczące Talmudu i Koranu.
Christian Ludovici był ojcem Carla Günthera Ludovici, który został cenionym archiwistą, leksykografem i jednym z pionierów encyklopedyzmu.
2. Gottfried Langhans (1688–1763)
W 1725 roku Gottfried Langhans został konrektorem gimnazjum w Landeshut – szkoły związanej z Kościołem Łaski. Przez ponad dekadę zajmował się edukacją kamiennogórskiej młodzieży.
To właśnie w czasie jego pobytu w Kamiennej Górze na świat przyszedł jego syn – Carl Gotthard Langhans, przyszły wybitny architekt, autor m.in. Bramy Brandenburskiej w Berlinie.
W 1738 roku Gottfried Langhans zrezygnował z posady w Kamiennej Górze i wraz z rodziną przeniósł się do Świdnicy. Tam został prorektorem gimnazjum przy Kościele Pokoju.
Gottfried Langhans był nie tylko pedagogiem, ale również przyrodnikiem epoki baroku. Wydał kilka traktatów naukowych, będących również przedmiotem jego wykładów.
Wśród jego zainteresowań znalazły się m.in. Skalne Miasto w Czechach, któremu poświęcił pionierską publikację, a także skamieniałe drzewo odkryte w kamieniołomie w Kamiennej Górze. Napisał również ilustrowany traktat zoologiczny poświęcony znalezisku z Kowar.
W jego przypadku działalność nauczycielska łączyła się więc ściśle z zainteresowaniami naukowymi i przyrodniczymi.
3. Heinrich August Adamy (1812–1897)
Heinrich August Adamy urodził się w Kamiennej Górze w 1812 roku. Pochodził z miejscowej rodziny kupieckiej.
Zyskał później znaczną sławę jako geograf, nauczyciel oraz wybitny śląski historyk i krajoznawca. Związany był przede wszystkim z Wrocławiem. Nie tylko pracował jako nauczyciel, ale również przygotowywał podręczniki przeznaczone do nauki geografii Śląska.
Do jego publikacji należą m.in.: Schlesien, nach seinen physischen, topographischen und statistischen Verhältnissen (1880), Bilder aus der Heimatkunde der Provinz Schlesien (1883), Geographie von Schlesien für den Elementarunterricht (1884).
Najważniejsze miejsce w historii regionalnej nauki zajmuje jednak jego pionierska praca dotycząca śląskich nazw miejscowych: Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit (Śląskie nazwy miejscowe, ich pochodzenie i znaczenie. Obraz z przeszłości). Adamy jako pierwszy podjął próbę wyjaśnienia etymologii nazw miejscowych całego Śląska. Jego zainteresowania wykraczały więc daleko poza typową działalność nauczyciela – stał się również jednym z ważnych badaczy śląskiego krajobrazu historycznego i kulturowego.
4. Oskar Ferdinand Karl Janisch
Oskar Ferdinand Karl Janisch urodził się w 1828 roku w okolicach Inowrocławia. Początkowo kształcili go nauczyciele domowi, następnie uczęszczał do gimnazjum w Bydgoszczy.
Studiował nauki pedagogiczne na uniwersytetach we Wrocławiu i Berlinie. Pracował jako nauczyciel m.in. w Bydgoszczy, Freienwalde nad Odrą oraz Frankfurcie nad Odrą.
Od 1864 roku związany był z Gimnazjum Realnym w Landeshut, gdzie pracował jako nauczyciel, a następnie został jego dyrektorem.
Janisch zajmował się również organizacją procesu nauczania. Napisał i opublikował programy nauczania dla szkoły.
Ma jednak jeszcze jedną, dość niezwykłą kartę w swoim dorobku. Janisch publikował bowiem także na łamach czasopism „Psychische Studien” oraz „Zeitschrift für Parapsychologie”. W jednym ze swoich traktatów rozważał… zjawisko materializacji duchów.
Niecodzienne zainteresowania dyrektora gimnazjum nie zakończyły się zresztą wraz z jego działalnością zawodową. Jego syn, Wilhelm Janisch, absolwent gimnazjum w Landeshut, również został nauczycielem.
5. Richard Palleske (1862–1927)
Richard Palleske był niemieckim pedagogiem, językoznawcą i tłumaczem. Cieszył się uznaniem za działalność edukacyjną na Śląsku, a także za tłumaczenia tekstów historycznych i geograficznych dotyczących Islandii. W 1902 roku przeniósł się z Katowic do Landeshut, aby rozpocząć pracę w miejscowym Realgymnasium.
Z Kamienną Górą związał się już na stałe. Uczył tutaj przez ćwierć wieku – aż do swojej śmierci w 1927 roku. Nauczał języka niemieckiego, łaciny oraz religii protestanckiej.
Palleske prowadził również działalność popularyzatorską. Wygłaszał publiczne wykłady organizowane przez Niemieckie Towarzystwo Językowe.
Jego zainteresowania obejmowały także Islandię. Tłumaczył na język niemiecki książki poświęcone temu krajowi, łącząc w ten sposób działalność nauczycielską z zainteresowaniami językowymi, geograficznymi i kulturoznawczymi.
Ostatni z mojej szóstki to postać, której kariera naukowa zaprowadziła ją bardzo daleko poza Kamienną Górę. Viktor Hamburger urodził się w Landeshut w 1900 roku. Pochodził z zamożnej żydowskiej (konwertowanej na ewangelików) rodziny, właścicieli zakładów włókienniczych. Wykształcił się jako naukowiec, a jego późniejsza kariera związana była przede wszystkim z biologią rozwoju i neurobiologią.
Pod koniec lat 20. XX wieku, jeszcze jako młody naukowiec, napisał rozdział poświęcony geologii do monografii Ziemi Kamiennogórskiej Heimatbuch des Kreises Landeshut.
W latach 30. XX wieku, ze względu na swoje żydowskie pochodzenie, wyemigrował z Niemiec i osiadł w Stanach Zjednoczonych. Jednym z najważniejszych etapów jego kariery była współpraca z włoską neurobiolożką Ritą Levi-Montalcini. Ich badania doprowadziły do odkrycia czynnika wzrostu nerwów (NGF). Za odkrycie to Rita Levi-Montalcini otrzymała w 1986 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Sam Viktor Hamburger również został uhonorowany za swoje osiągnięcia. W 1989 roku otrzymał z rąk prezydenta Stanów Zjednoczonych National Medal of Science – Narodowy Medal Nauki, najwyższe państwowe odznaczenie naukowe w USA.
Jego dorobek jest pamiętany także w środowisku akademickim. Od 2002 roku przyznawana jest Viktor Hamburger Outstanding Educator Prize – Nagroda im. Viktora Hamburgera dla Wybitnego Edukatora. Towarzystwo Biologii Rozwoju (Society for Developmental Biology) przyznaje ją corocznie osobom, które wnoszą wyjątkowy i innowacyjny wkład w nauczanie biologii rozwoju.
Sześć postaci, sześć różnych historii i właściwie sześć różnych sposobów rozumienia zawodu nauczyciela.
Christian Ludovici nauczał w Szkole św. Tomasza w Lipsku i był przełożonym Jana Sebastiana Bacha. Gottfried Langhans łączył pracę pedagoga z fascynacją światem przyrody jeszcze w duchu barokowego kreacjonizmu. Heinrich August Adamy tworzył podręczniki i prowadził pionierskie badania nad śląskimi nazwami miejscowości. Oskar Janisch był nauczycielem i dyrektorem gimnazjum, ale interesował się także parapsychologią. Richard Palleske łączył edukację z językoznawstwem i badaniami nad Islandią. Viktor Hamburger zaś rozpoczął swoją drogę naukową w Landeshut, by później współpracować z przyszłą laureatką Nagrody Nobla i samemu otrzymać najwyższe amerykańskie odznaczenie naukowe.
Historia Kamiennej Góry pokazuje więc, że miejscowi nauczyciele i pedagodzy nie zawsze pozostawali wyłącznie w murach swoich szkół. Ich zainteresowania i działalność często sięgały znacznie dalej – od logiki i języków klasycznych, przez geografię i przyrodoznawstwo, aż po neurobiologię.
A czy moi Czytelnicy mają wspomnienia o jakichś szczególnie dobrych nauczycielach, którzy uczyli ich współcześnie w Kamiennej Górze? Kogo warto dopisać do tej listy?
opr. RG / Kamienna Góra na 102!
