Car z „Dziadów” w Kamiennej Górze - ciekawostki z okazji Narodowego Czytania
Z okazji Narodowego Czytania 2026 warto spojrzeć na „Dziady” Adama Mickiewicza także z perspektywy Kamiennej Góry. Często wspominani w dziele wieszcza car Aleksander I i jego brat oraz następca Mikołaj I – są bowiem związani również z historią dawnego Landeshut. Jeden z nich odwiedził miasto w 1813 roku, drugi gościł tu dwukrotnie. Pamiątką po wizycie Aleksandra I jest stojący do dziś przy drodze S3 obelisk.
„Dziady” i car – symbol opresji
W powszechnej świadomości najbardziej znaną częścią mickiewiczowskiego dramatu są „Dziady cz. II”, czyli tzw. „Dziady kowieńsko-wileńskie”, ze słynną sceną z Guślarzem i kultowym zawołaniem:
„Ciemno wszędzie, głucho wszędzie
Co to będzie, co to będzie?”
Jednak to „Dziady cz. III”, zwane „Dziadami drezdeńskimi”, uważa się za prawdziwy arcydramat Mickiewicza. Utwór został spisany w Dreźnie w 1832 roku, a jego ważną częścią jest obraz represji caratu wobec Polaków i Litwinów.
W dramacie wielokrotnie pojawia się słowo „car” oraz „imperator”. W autorskim przedsłowiu Mickiewicz wyraźnie wskazuje, że opisane wydarzenia odnoszą się do czasów Aleksandra I. To za jego panowania poeta został aresztowany wraz z innymi studentami Uniwersytetu Wileńskiego za działalność patriotyczną. Mickiewicz pisał:
„Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania, podniesionego przez Imperatora Aleksandra. Około roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze”
(„Dziady”, część III, "Przedmowa Poety")
Aleksander I – car z czasów Mickiewicza
Aleksander I Pawłowicz (23 grudnia 1777 – 1 grudnia 1825) był carem Rosji od 1801 roku oraz królem Polski w latach 1815–1825. Odegrał kluczową rolę w sprawie filomatów. Aresztowanie Adama Mickiewicza i innych studentów Uniwersytetu Wileńskiego w 1823 roku nastąpiło w atmosferze zaostrzenia polityki wobec tajnych stowarzyszeń i organizacji patriotycznych. Bezpośrednie śledztwo prowadził w Wilnie zaufany urzędnik cara, senator Nikołaj Nowosilcow. W „Wielkiej Improwizacji” car staje się już nie tylko historycznym władcą, lecz symbolem systemu politycznego i źródłem zniewolenia:
„Konrad:
[...] Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia:
Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale...Głos diabła:
Carem!”(„Dziady”, część III, Scena 2: „Improwizacja”)
.jpg)
Aleksander I czy Mikołaj I?
„Dziady” cz. III powstawały już za panowania Mikołaja I, po klęsce Powstania Listopadowego. Z tego powodu przedstawiona w dramacie postać bezimiennego cara może być odnoszona również do następcy Aleksandra I, wspomnianego przez Mickiewicza w autorskim wstępie do dramatu. Mikołaj I Romanow (6 lipca 1796 – 2 marca 1855) został carem Rosji w 1825 roku i królem Polski. Jego panowanie kojarzy się z jeszcze silniejszym autokratyzmem i represjami wobec Polaków.
Dlatego „car” z „Dziadów” nie zawsze musi oznaczać wyłącznie jednego władcę. W zależności od fragmentu dramatu może być historycznym Aleksandrem I, Mikołajem I, ale także szerszym symbolem rosyjskiego despotyzmu. Szczególnie interesujący jest pod tym względem „Ustęp”, epicki poemat umieszczony na końcu III części „Dziadów”. Składa się on z sześciu utworów oraz wiersza „Do przyjaciół Moskali”. Jedna z części – „Oleszkiewicz” – opatrzona została dopiskiem: „dzień przed powodzią petersburską 1824”. W tym kontekście cytowany niżej „Przegląd wojska” można więc odczytywać jako obraz carskiego militaryzmu zarówno u schyłku panowania Aleksandra I, jak i za rządów Mikołaja I.
Mickiewicz pisał:
„[…]
Bo tu car naprzód lancety szlifuje,|
Nim, wyciągnąwszy rękę z Petersburga,
Tnie tak, że cała Europa poczuje;[...]
Car był w mundurze zielonym, z kołnierzem
Złotym. Car nigdy nie zrzuca mundura;
Mundur wojskowy jest to carska skóra:
Car rośnie, żyje, i — gnije żołnierzem
[...]”(„Dziady”, część III, „Ustęp: Przegląd wojska”)
Car Aleksander I w dawnym Landeshut
Historia „cara z Dziadów” ma również swój kamiennogórski epizod. 10 sierpnia 1813 roku Aleksander I odwiedził Landeshut, czyli dzisiejszą Kamienną Górę. Przybył tu w czasie kampanii antynapoleońskiej, aby uczestniczyć w przeglądzie wojsk stacjonujących w okolicach miasta. Przegląd odbył się na polach w pobliżu zamku Kreppelhof. Obok cara Aleksandra I obecny był również król Prus Fryderyk Wilhelm III. Był to czas wojny przeciwko Napoleonowi I. Wydarzenia rozgrywały się pomiędzy bitwą pod Budziszynem pod koniec maja a bitwą nad Kaczawą pod koniec sierpnia 1813 roku.
Obelisk przy dzisiejszej S3
Pamięć o wizycie obu monarchów przetrwała w Kamiennej Górze w postaci pomnika. W 1880 roku wzniesiono obelisk upamiętniający wizytę cara Aleksandra I i króla Fryderyka Wilhelma III. Stoi on do dziś przy dawnej drodze do Antonówki, obecnie w sąsiedztwie drogi S3.
O wizycie i obelisku wspominał m.in. artykuł zamieszczony w 1884 roku na łamach „Zeitschrift des Riesen- und Iser-Gebirgs-Vereins”:
"W 1813 roku, po bitwie pod Bautzen, główna armia rosyjska pod dowództwem generała kawalerii von Wittgensteina wycofała się do Landeshut i rozbiła obóz między Johnsdorfem [obecnie Janiszów] a Krausendorfem [obecnie Dębrznik] podczas rozejmu. Armia ta składała się z 1., 2. i 8. Korpusu Piechoty, 2. Korpusu Kawalerii oraz 8. Pułków Kozackich. 10 sierpnia 1813 roku król Prus Fryderyk Wilhelm III i cesarz Rosji Aleksander I przybyli tu ze swoimi orszakami i przeprowadzili przegląd wojskowy. Zebrali się na wzgórzu za Kreppelhofem. Historyczne miejsce upamiętniono dwa lata temu pomnikiem o wysokości 16 stóp z odpowiednią inskrypcją"
Mikołaj I także przyjechał do Landeshut
Historia ma jednak jeszcze jeden interesujący ciąg dalszy. Współpraca militarna Aleksandra I i Fryderyka Wilhelma III podczas wojen napoleońskich miała również następstwa… matrymonialne. W 1817 roku córka króla Prus, Fryderyka Luiza Charlotta Wilhelmina Hohenzollern, została żoną młodszego brata Aleksandra I – Mikołaja Pawłowicza, późniejszego cara Mikołaja I. Po ślubie przyjęła imię Aleksandra Fiodorowna. I właśnie ta para również odwiedziła Landeshut. W monografii „Heimatbuch des Kreises Landeshut” czytamy:
„Cesarz Mikołaj I i cesarzowa Charlotte, z domu księżniczka pruska, również nocowali u rodziny Dorn 20 września 1833 roku i jedli obiad w ich domu 5 i 26 października 1835 roku, podczas swoich wielokrotnych podróży po Landeshut”.
Mowa o kamienicy znajdującej się w rynku w Kamiennej Górze.
Mickiewicz nie przyjechał, ale jego historia jest tutaj
Nie ma dowodów na pobyt Adama Mickiewicza na Dolnym Śląsku. Jest jednak coś równie ciekawego – historia naszego regionu przecina się z biografiami najważniejszych postaci związanych z „Dziadami”. \
W Kamiennej Górze pojawili się bowiem Aleksander I i Mikołaj I, czyli dwaj rosyjscy monarchowie, których Mickiewicz – każdy na swój sposób – uczynił symbolami carskiego despotyzmu.
Z okazji Narodowego Czytania 2026 warto więc spojrzeć na „Dziady” nie tylko jak na wielkie dzieło polskiego romantyzmu. To także dramat mocno zakorzeniony w konkretnym czasie, historii i biografiach prawdziwych ludzi.
