Wagner i Kamienna Góra. Niezwykłe związki mieszkańców miasta z kontrowersyjnym mistrzem opery
Choć Richard Wagner nigdy nie odwiedził Kamiennej Góry, jego muzyka i idee dotarły tu szybciej, niż mogłoby się wydawać. Z miastem związani byli architekt współtworzący wizję nowoczesnego teatru wagnerowskiego, pionier lokalnego ruchu wagnerowskiego oraz pianista, który miał wystąpić na najsłynniejszym festiwalu operowym świata. Historia tych związków pokazuje, że nawet Kamienna Góra znajduje się na mapie europejskiej kultury XIX i XX wieku.
W 2026 roku przypada 150. rocznica inauguracji jednego z najważniejszych i najstarszych wydarzeń kulturalnych w Europie – Festiwalu Wagnerowskiego w Bayreuth. Od pierwszej edycji w 1876 roku pozostaje on jednym z najbardziej prestiżowych świąt muzyki operowej na świecie, przyciągając melomanów, dyrygentów i śpiewaków z całego globu. Co roku lipiec i sierpień upływają tam pod znakiem twórczości Richarda Wagnera.
Choć sam kompozytor nigdy nie zawitał do Kamiennej Góry, jego związki z miastem okazują się znacznie bliższe, niż mogłoby się wydawać. Był wprawdzie bardzo blisko – w 1863 roku odwiedził Lwówek Śląski, oddalony o zaledwie 66 kilometrów od Kamiennej Góry – jednak nigdy nie przekroczył jej granic. Warto natomiast przyjrzeć się osobom związanym z Wagnerem i jego twórczością.
Architekt z kamiennogórskimi korzeniami
Jedną z najważniejszych postaci tej historii jest Gottfried Semper (1803–1879), jeden z najwybitniejszych architektów XIX wieku. Urodził się 29 listopada 1803 roku w Hamburgu, jednak jego rodzinne korzenie prowadzą do Kamiennej Góry.
Dziadek architekta, Carl Gottfried Semper (1729–1794), urodził się i zmarł w Kamiennej Górze. Był zamożnym kupcem oraz mecenasem Kościoła Łaski. Rodzina Semperów mieszkała w okazałej podcieniowej kamienicy w południowej pierzei rynku, która niestety nie przetrwała do naszych czasów. To właśnie w Kamiennej Górze urodził się także jego syn Christian Gottfried Emanuel Semper, który później wyjechał do Hamburga. Tam przyszedł na świat Gottfried Semper.
Architekt zasłynął przede wszystkim jako twórca drezdeńskiego Hoftheater, pierwszej wersji słynnej Semperoper. Wkrótce po inauguracji w 1841 roku, stanowisko głównego dyrygenta objął tam Richard Wagner.
To właśnie w teatrze zaprojektowanym przez Sempera odbyły się premiery dwóch ważnych wczesnych dzieł kompozytora, oper romantycznych: „Der fliegende Holländer” w 1843 roku oraz „Tannhäusera” w 1845 roku. Współpraca szybko przerodziła się w bliską przyjaźń. Obaj artyści uczestniczyli również w wydarzeniach Wiosny Ludów podczas rewolucji drezdeńskiej w 1849 roku.
Rewolucja, która zmieniła teatr
Współpraca Wagnera i Sempera wykraczała daleko poza muzykę. Razem stworzyli nowatorską wizję teatru, która zrewolucjonizowała zarówno architekturę, jak i sposób odbioru przedstawień.
Ich największym wspólnym przedsięwzięciem miał być monumentalny Festspielhaus w Monachium, planowany na zamówienie króla Ludwika II Bawarskiego. Projekt nie został jednak zrealizowany z powodów politycznych i finansowych.
Najważniejsze rozwiązania opracowane przez Sempera nie przepadły. Zostały wykorzystane podczas budowy Festspielhausu w Bayreuth, ukończonego w 1875 roku. Już rok później, w 1876 roku, odbył się tam pierwszy Festiwal Wagnerowski.
To właśnie tam zastosowano przełomowe pomysły Wagnera i Sempera – całkowicie ukryty kanał orkiestrowy oraz amfiteatralną widownię inspirowaną teatrami antycznymi. Było to całkowite odejście od dominującego w XIX wieku modelu widowni z piętrowymi lożami, płaskim parterem i otwartym kanałem orkiestrowym.
Nowa koncepcja miała odwrócić uwagę widzów od życia towarzyskiego i skupić ją wyłącznie na spektaklu. Rozwiązania opracowane przez duet Wagner–Semper okazały się tak nowoczesne, że później znalazły zastosowanie również w architekturze kin, gdzie służyły maksymalizacji iluzji widowiska.
.jpg)
Kamiennogórski pionier muzyki Wagnera
Twórczość Wagnera szybko znalazła swoich entuzjastów również w samej Kamiennej Górze. Jednym z nich był Carl August Eduard Filitz (1822–1888), organista, kantor i propagator życia muzycznego w ówczesnym Landeshut, prawdopodobnie jeden z pierwszych lokalnych wagnerystów.
Filitz urodził się 2 września 1822 roku w górnośląskim Jaryszowie. Studiował we Wrocławiu pod kierunkiem wybitnych muzyków, między innymi Adolpha Friedricha Hessego, nazywanego „śląskim Bachem”, który znał Fryderyka Chopina, oraz Johanna Theodora Mosewiusa, utrzymującego kontakty zarówno z Albertem Wagnerem, jak i samym Richardem Wagnerem (kompozytor odwiedził Mosewiusa we Wrocławiu w 1848).
W 1863 roku Filitz został kantorem i organistą Kościoła Łaski w Kamiennej Górze. Założył miejscowe Gesang-Verein, czyli Towarzystwo Śpiewacze, i organizował regularne koncerty.
_b_515.jpg)
Jednym z najciekawszych wydarzeń był koncert z 16 lutego 1878 roku, podczas którego wykonał fortepianową wersję uwertury do „Tannhäusera”. To szczególna opera w kontekście dziedzictwa regionu. Jej światowa premiera odbyła się 19 października 1845 roku w drezdeńskiej operze zaprojektowanej przez wspomnianego wyżej Gottfrieda Sempera, którego rodzina wywodziła się z Kamiennej Góry. Z kolei pruska premiera opery miała miejsce 6 października 1852 roku we Wrocławiu, w teatrze zaprojektowanym przez Carla Ferdinanda Langhansa, syna Carla Gottharda Langhansa, również związanego z Kamienną Górą (jego ojciec uczył w szkole ewangelickiej przy Kościele Łaski!). Warto dodać, że Carl Ferdinand Langhans zaprojektował także operę w Lipsku – rodzinnym mieście Richarda Wagnera. Co więcej, jednym z bohaterów opery jest landgraf Hermann (1155-1217) - pradziadek Bolka I Surowego, założyciela Kamiennej Góry (prawa miejskie od księcia w 1292).
Filitz należał do Allgemeiner Richard Wagner-Verein, czyli Powszechnego Towarzystwa Wagnerowskiego. O jego śmierci poinformowano w 1889 roku na łamach „Bayreuther Blätter”, oficjalnego periodyku festiwalu i stowarzyszenia. Po jego odejściu przedstawicielem regionu został nauczyciel Karl Muthreich, ojciec poetki Marie Muthreich. Z kolei z numeru „Bayreuther Blätter” z 1893 roku wiadomo, że kamiennogórski oddział Towarzystwa Wagnerowskiego został zawieszony.
Z Kamiennej Góry do Australii
Historia wagnerowskich związków Kamiennej Góry nie zakończyła się jednak w XIX wieku.
Curt Prerauer, urodzony 1 kwietnia 1901 roku w Landeshut, był wybitnym pianistą, akompaniatorem, dziennikarzem muzycznym i popularyzatorem opery. Pochodził z rodziny znanych kamiennogórskich przedsiębiorców. Jego ojciec prowadził zakłady obuwnicze, natomiast dziadek Josef Prerauer był radnym miejskim i członkiem miejscowej loży masońskiej.
Już jako 24-latek uczestniczył jako asystent Ericha Kleibera w przygotowaniu prapremiery opery „Wozzeck” Albana Berga – jednego z najważniejszych dzieł muzycznych XX wieku.
W latach 30. XX wieku Prerauer miał otrzymać angaż na prestiżowym Festiwalu Wagnerowskim w Bayreuth. Plany te przekreśliło jednak dojście nazistów do władzy. Artysta wyemigrował do Australii, gdzie poświęcił się popularyzacji muzyki klasycznej i operowej, stając się jedną z ważniejszych postaci tamtejszego życia muzycznego.
Małe miasto, wielka historia
Kamienna Góra nie znalazła się na trasie podróży Richarda Wagnera, jednak w niezwykły sposób wpisała się w historię jego twórczości. To właśnie stąd wywodziła się rodzina architekta, który współtworzył nowoczesną koncepcję teatru operowego. Tutaj działał jeden z pierwszych lokalnych propagatorów muzyki Wagnera i funkcjonował oddział Towarzystwa Wagnerowskiego. Stąd pochodził również pianista, którego karierę na festiwalu w Bayreuth przerwały dramatyczne wydarzenia polityczne XX wieku.
To fascynujący przykład tego, jak historia niewielkiego miasta splata się z dziejami europejskiej kultury. Związki Kamiennej Góry z Richardem Wagnerem są dziś mało znane, a przecież stanowią ważny i niezwykle interesujący fragment historii zarówno miasta, jak i światowej muzyki operowej.
W lipcu 2025 roku w Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze przeprowadziłem jako regionalista wykład "Wagner w Sudetach".
opr. RG / Mapa Kamienna Góra na 102!
