„Królowa pór roku” - barokowa pochwała lata w poezji Enocha Gläsera z Kamiennej Góry
Prawie czterysta lat temu kamiennogórski poeta opisał lato jako czas największego bogactwa natury. W jego barokowym poemacie przemawia sama Ceres – rzymska bogini urodzaju, która wychwala swoje dary: złote zboża, dojrzewające owoce, pełne lasy i obfitość pól. Ten niezwykły utwór Enocha Gläsera zachował się w niezwykłym starodruku będącym częścią słynnej „berlinki” przechowywanej dziś w Bibliotece Jagiellońskiej.
Lato od wieków inspirowało poetów, malarzy i muzyków. Było symbolem pełni życia, dostatku i zwycięstwa natury. Szczególnie pięknie ukazał je Enoch Gläser – poeta urodzony w XVII-wiecznej Kamiennej Górze, którego twórczość doskonale wpisuje się w klimat barokowej epoki pełnej mitologicznych odniesień, kunsztownych metafor i zachwytu nad światem materialnym poprzez metafizyczne odniesienia.
Jego wiersz „Pochwała lata” (Lob des Sommers) to niezwykła literacka podróż do świata rzymskich bogów. Podmiotem lirycznym jest sama Ceres – opiekunka rolnictwa, zbiorów i płodności ziemi. Bogini przemawia z dumą, przekonana, że to właśnie lato jest najwspanialszą z pór roku, ponieważ wtedy natura oddaje człowiekowi swoje najhojniejsze dary.
Utwór składa się z ośmiu ośmiowersowych strof i został napisany w stylu typowym dla poezji barokowej. Nie jest to jedynie pochwała ciepłych dni – to rozbudowana alegoria boskiej opieki nad światem. Ceres staje się symbolem życia, urodzaju i harmonii między człowiekiem a naturą.
fragment wiersza Enocha Gläsera w wydaniu posiadanym przez Bibliotekę Jagiellońską
Poeta z Landeshut – Enoch Gläser
Enoch Gläser urodził się 2 marca 1628 roku w Landeshut (dzisiejszej Kamiennej Górze). Pochodził z rodziny mieszczańskiej – jego ojcem był kamiennogórski kupiec Caspar Gläser. Młody Enoch zdobył staranne wykształcenie: uczęszczał do słynnego Gimnazjum Marii Magdaleny we Wrocławiu, a następnie rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Wittenberdze.
Choć z zawodu był prawnikiem, zasłynął przede wszystkim jako poeta. W 1650 roku został uhonorowany wieńcem laurowym, jednym z najważniejszych symboli uznania dla twórców literatury. Tworzył w epoce niemieckiego baroku, a jego poezja łączyła erudycję, znajomość mitologii klasycznej i zachwyt nad światem przyrody.
Jednym z najcenniejszych dzieł kamiennogórskiego poety jest tom pieśni pasterskich: „Schäffer-Belustigung oder Zur Lehr und Ergetzligkeit angestimmter Hirthen-Lieder” („Pasterska uciecha, czyli pieśni pasterskie ku nauce i rozkoszy śpiewane”). To właśnie w tym zbiorze znalazła się „Pochwała lata” – barokowy hymn na cześć urodzaju i potęgi natury.
Książka z „berlinki” – skarb odnaleziony w Krzeszowie
Egzemplarz dzieła Enocha Gläsera znajduje się dziś w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Jest częścią niezwykłej kolekcji zwanej „berlinką” – zespołu rękopisów, starodruków i dokumentów należących niegdyś do Pruskiej Biblioteki Państwowej w Berlinie.
Podczas II wojny światowej wiele cennych zbiorów niemieckich zostało ewakuowanych na Dolny Śląsk. Część z nich ukryto między innymi w klasztorze w Krzeszowie. Po zakończeniu wojny bezcenne księgi trafiły do Krakowa, gdzie do dziś przechowywana jest większość tej kolekcji.
Na egzemplarzu dzieła Gläsera zachował się charakterystyczny znak dawnego właściciela – pieczęć: „PR.ST.Bibliothek” (Preußische Staatsbibliothek – Pruska Biblioteka Państwowa).
Dzięki cyfryzacji starodruk ten jest dziś dostępny także dla współczesnych czytelników.
Ceres – pani lata i darów ziemi
Wybór Ceres jako bohaterki wiersza nie był przypadkowy. W mitologii rzymskiej była ona boginią rolnictwa, urodzaju i płodności. Jej greckim odpowiednikiem była Demeter.
Najczęściej przedstawiano ją z wieńcem lub snopem zboża oraz rogiem obfitości – symbolem dostatku i bogactwa. Sama nazwa bogini wiąże się z łacińskimi słowami crescere („rosnąć”) oraz creare („tworzyć, rodzić”), podkreślając jej związek z siłą wzrostu i odradzania się natury.
W tradycji antycznej i nowożytnej Ceres utożsamiano właśnie z latem – czasem dojrzewania zbóż i zbiorów. Wiosnę symbolizowała Flora, bogini kwiatów, natomiast jesień – Pomona, opiekunka sadów.
„Pochwała lata” – głos bogini urodzaju
Wiersz Gläsera zachwyca obrazami natury: pełnymi jagód lasami, zielonymi łąkami, ciężkimi od ziarna kłosami i polami czekającymi na żniwiarzy. Ceres nie tylko opisuje swoje królestwo – ona zaprasza ludzi, aby wspólnie cieszyli się owocami pracy i hojnością ziemi. Oto całość utworu w polskim tłumaczeniu:
Pochwała lata
Pod osobą Cerery, czyli bogini zboża
I
Czegóż brak moim skarbom, powiedzcie,
Którymi świat cały darzę hojnie?
A wszystkich wspieram szczodrze i dostojnie,
Bo wszystko kładzie się przede mną przecie.
Któż nie wyzna w szczerości,
Że gdyby nie me dary,
Nie było ludziom wiary
W pokarm ni w dostatności?
II
Jam jest królową prawdziwie,
Bez sporu i bez odmowy;
A mój czas letni, zmysłowy,
Pierwszeństwo dzierży godziwie.
Niech Wiosna mówi, co chce,
Z całym swym kwietnym dworem –
Nie zgasi swoim uporem
Mych najradośniejszych dni przecie.
III
Słońce dla mego pożytku
Wzniosło się na szczyt niebios;
Teraz najwyższy swój los
Spełnia ku ziemskiemu zbytku.
Od jego gorących promieni
Dojrzewa owoc wspaniale,
Przywdziewa ozdoby trwałe
Na dobro wszystkich na ziemi.
IV
Las gęsty jagód użycza,
Łąki obfitują w trawy.
Kto pragnie takiej lub innej strawy,
Temu niczego nie zliczam.
Mój róg niewyczerpany
Skarbami wciąż przelewa,
Jak rzeka dary rozlewa,
Aż każdy jest nasycony.
V
Przybądźcie teraz ochoczo,
Żniwiarze, stańcie przy mnie,
I przygotujcie pilnie
Kosy naostrzone roboczo.
Już nadszedł żniwa czas,
By kłosy rzędem ścinać
I złoty plon pozyskać,
Gdy weseli się każdy z nas.
VI
Pójdźcie, ujrzyjcie moje niwy,
Mój zacny skarb i hojny dar,
Z trudów rąk nadany czar
Rozsiewa blask kędy żywy.
Kłosy, co Zachodni wiew narodził,
I uczynił pełnią ziarna,
Aż dojrzałości ciężar je zgarnia,
Iż na ustanie nie mają sił.
VII
Już ziarno legnie u pola,
Źdźbła chyli ciężar do ziemi;
Pod brzemionami swojemi
Kołyszą się wszem z wolna:
Komu ten widok nie wzbudzi
Radości w serca głębinie,
Ten chyba w ślepocie ginie
I chłód nosi pośród ludzi.
VIII
Spodziewam się przez me dary
Pozyskać sławę bez końca,
By ta kraina rodząca
schedą opływała bez miary.
Niech więc na zawsze zostanie,
Bez sporów i bez igrania,
Żem Królową pór zwana –
Jakoż i nad wszystkich Pani!
Czy lato rzeczywiście jest najwspanialsze?
Enoch Gläser, przemawiając ustami Ceres, nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości. W jego poetyckiej wizji lato jest „królową pór roku” – czasem, gdy ziemia pokazuje swoje największe bogactwo.
Po prawie czterystu latach słowa kamiennogórskiego poety nadal zachwycają. Przypominają, że historia naszego miasta to nie tylko zabytkowe budowle i wydarzenia, ale również ludzie, którzy swoją twórczością wpisali Kamienną Górę w dzieje europejskiej kultury.
A Wy? Czy zgadzacie się z Ceres i Enochem Gläserem, że lato zasługuje na miano najpiękniejszej z pór roku?
