Kamienna Góra i niezwykła św. Anna Samotrzecia – gotycka opowieść o rodzinie, wierze i tradycji
W kamiennogórskim kościele pw. św. ap. Piotra i Pawła kryje się dzieło, które od ponad 500 lat zachwyca niezwykłą kompozycją i symboliką. Późnogotycki ołtarz szafiasty ukazuje św. Annę, Matkę Boską i Dzieciątko Jezus – trzy postaci tworzące wyjątkową „ziemską trójcę” (łac. Trinitas terrestris). To nie tylko piękny przykład sztuki średniowiecznej, ale także świadectwo dawnych tradycji religijnych regionu, w którym szczególną czcią otaczano św. Annę – patronkę tkaczy.
„Samotrzecia” – czyli we troje
Jednym z najcenniejszych elementów wyposażenia kościoła pw. św. ap. Piotra i Pawła w Kamiennej Górze jest późnogotycki ołtarz szafiasty, którego centralną część zajmuje niezwykła scena rodzinna. Widzimy na niej św. Annę, jej córkę – Najświętszą Marię Pannę – oraz małego Jezusa.
To przedstawienie określane jest jako św. Anna Samotrzecia (również: Samotrzeć, niem. Anna selbdritt). Dawne słowo „samotrzecia” oznaczało „we troje”, czyli „samemu z dwiema innymi osobami”. Podobne znaczenie ma niemiecki archaizm selbdritt – „w grupie trzech”.
W ikonografii chrześcijańskiej był to jeden z popularniejszych motywów dewocyjnych rozwijających się szczególnie w późnym średniowieczu. Ukazywał nie tylko więź rodzinną, ale również głębszą symbolikę teologiczną – połączenie trzech pokoleń i zapowiedź historii zbawienia.
Kamiennogórska rzeźba powstała około 1520 roku, a więc w okresie, gdy w Italii rozwijał się już renesans. W tym samym czasie Leonardo da Vinci tworzył swoje słynne przedstawienie Świętej Anny Samotrzeciej (ok. 1500–1510). Ołtarz z Kamiennej Góry reprezentuje jednak wciąż żywą na północ od Alp tradycję gotycką – pełną symboliki, hieratyczności i zamiłowania do bogatego detalu.
Święta Anna – patronka tkaczy i wychowawczyni Maryi
Historia św. Anny nie pochodzi z kanonicznych ksiąg biblijnych. Jej postać wywodzi się z apokryfów, czyli dawnych tekstów religijnych, które nie zostały włączone do Biblii. Szczególnie dużą popularność zdobyła dzięki „Złotej Legendzie” Jakuba de Voragine, napisanej w latach 1261–1266.
Według tradycji Anna była matką Maryi oraz babką Jezusa. W średniowiecznej pobożności szczególnie podkreślano jej rolę wychowawczyni – osoby przekazującej wiedzę i przygotowującej Marię do jej wyjątkowej misji.
Kult św. Anny był bardzo silny na Śląsku, a w szczególności w środowiskach rzemieślniczych. Uważano ją za patronkę tkaczy, dlatego jej przedstawienia były szczególnie bliskie mieszkańcom regionów związanych z przemysłem włókienniczym, takim jak Kamienna Góra.
Od majestatu do rodzinnej sceny
Historycy sztuki wyróżniają dwa podstawowe typy przedstawień św. Anny Samotrzeciej. Pierwszy z nich to kompozycja wertykalna, w której św. Anna góruje nad Maryją i Jezusem. Jest ukazana jako potężna postać, a pozostałe osoby wydają się niemal dziećmi przy jej wielkości. Taki sposób przedstawiania wiązał się z dawną teologią średniowieczną, która podkreślała szczególną rolę św. Anny. Z czasem jej postać zaczęto symbolicznie porównywać do ziemskiej Trójcy (Trinitas terrestris) – w przeciwieństwie do Trójcy niebiańskiej (Trinitas caelestis), czyli Boga Ojca, Syna Bożego i Ducha Świętego.
Drugi typ – kompozycja horyzontalna – pojawił się później i przedstawiał bohaterów bardziej jako rodzinę. To właśnie ten sposób ukazania widzimy w Kamiennej Górze. Św. Anna i Maria siedzą naprzeciw siebie jako dorosłe kobiety, a pomiędzy nimi znajduje się Dzieciątko Jezus.
Symbolika ukryta w szczegółach
Św. Anna przedstawiana jest zazwyczaj jako dojrzała kobieta w bogatych, zgodnych z epoką szatach. Na głowie często nosi białą chustę – tak zwaną podwikę – będącą symbolem zamężnej kobiety. Jej strój przypomina ubiór średniowiecznych beginek. W kamiennogórskim ołtarzu święta trzyma księgę. To nieprzypadkowy atrybut – symbol mądrości, wiedzy i wychowawczej roli Anny.
Szczególnie interesujące jest przedstawienie Dzieciątka Jezus. Nie pozostaje ono nieruchome w ramionach Matki, lecz zdaje się przechodzić z kolan jednej kobiety na drugą. Motyw ten określany jest jako „Pierwszy Krok Dzieciątka Jezus” i pokazuje Chrystusa jako aktywnego uczestnika sceny. Jezus trzyma również jabłko – symbol grzechu pierworodnego, ale jednocześnie zapowiedź przyszłej męki i odkupienia ludzkości.
Nie mniej ważne jest złote tło znajdujące się za rzeźbami. Bogato zdobiona powierzchnia przypomina kurdyban lub ornament typu moreska. Złoto nie pełni tu wyłącznie funkcji dekoracyjnej – w sztuce sakralnej było symbolem świata boskiego i przestrzeni sacrum.
Z Raszowa do Kamiennej Góry – druga historia ołtarza
Rzeźby wykonano z drewna i pokryto polichromią. Pierwotnie znajdowały się one w kościele pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Raszowie. W 1885 roku zostały przeniesione do Kamiennej Góry i ustawione jako ołtarz w jednej z naw bocznych kościoła pw. św. ap. Piotra i Pawła.
Był to czas wielkiej przemiany świątyni. W związku ze zbliżającym się jubileuszem 600-lecia parafii przeprowadzano proces przywracania jej gotyckiego charakteru – zarówno w architekturze, jak i wyposażeniu. W ten sposób średniowieczne dzieło otrzymało nowe miejsce i rozpoczęło kolejny etap swojej historii.
Ołtarz skrywa jeszcze wiele innych przedstawień. Na skrzydłach znajdują się mniejsze wizerunki świętych patronek. Po zamknięciu pierwszej pary skrzydeł pojawiają się kolejne, tym razem malowane sceny. Natomiast po całkowitym zamknięciu szafy ołtarzowej ukazuje się scena Zwiastowania namalowana na deskach.
Późnogotycki ołtarz św. Anny Samotrzeciej należy dziś do najcenniejszych zabytków wyposażenia kościoła pw. św. ap. Piotra i Pawła oraz jednych z najważniejszych dzieł dawnej sztuki zachowanych w Kamiennej Górze. To niezwykłe świadectwo epoki, w której wiara, sztuka i codzienne życie mieszkańców regionu tworzyły nierozerwalną całość.
opr. RG / Mapa Przewodnik Kamienna Góra na 102!
